{"id":17,"date":"2024-10-04T19:32:19","date_gmt":"2024-10-04T19:32:19","guid":{"rendered":"http:\/\/3.135.201.234\/olcme.org\/?p=17"},"modified":"2024-10-04T19:32:19","modified_gmt":"2024-10-04T19:32:19","slug":"olcmenin-kisa-tarihi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.olcme.org\/?p=17","title":{"rendered":"\u00d6l\u00e7menin K\u0131sa Tarihi"},"content":{"rendered":"\n

\u00d6l\u00e7me ve De\u011ferlendirme alan\u0131n\u0131n ya da geni\u015f anlamda ele al\u0131rsak psikometri’nin tarih\u00e7esi’ni yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda bulabilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

    \u00d6l\u00e7meden Ne Anl\u0131yoruz?<\/strong>
Psikometriyle az \u00e7ok ili\u015fkili t\u00fcm kitaplarda \u00f6l\u00e7me, g\u00f6zlenen olaylara, durumlara, \u00f6zelliklere say\u0131lar veya semboller atama, bu olaylar\u0131, durumlar\u0131, \u00f6zellikleri say\u0131larla veya sembollerle ifade etme olarak tan\u0131mlan\u0131r.
Bu tan\u0131m\u0131 burada bahsedilmeyen di\u011fer \u00f6l\u00e7me tan\u0131mlar\u0131n\u0131n ortalamas\u0131 olarak kabul edersek \u00f6l\u00e7me tan\u0131m\u0131n\u0131n iki ana u\u00e7ta sal\u0131n\u0131m g\u00f6sterdi\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Birinci u\u00e7 \u00f6l\u00e7\u00fclmek istenen olaylara, durumlara, \u00f6zelliklere \u00f6ncelik tan\u0131yan u\u00e7, ikinci u\u00e7 \u00f6l\u00e7\u00fclmek istenen olaylara, durumlara, \u00f6zelliklere tayin  edilen say\u0131lara, sembollere ve bu say\u0131lar veya semboller aras\u0131ndaki \u00e7e\u015fitli t\u00fcr ili\u015fkilere \u00f6nem veren u\u00e7tur.
Burada biz, \u00f6l\u00e7menin son d\u00f6nemde ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 geli\u015fim noktas\u0131na olan etkilerinin \u00e7oklu\u011fu dolay\u0131s\u0131yla ikinci uca yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 korumaya \u00e7al\u0131\u015farak iki ucun da geli\u015fim \u00e7izgilerini incelemeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

    \u00d6l\u00e7meye Neden \u0130htiya\u00e7 Duyuyoruz ya da \u00d6l\u00e7me Neden \u00d6nemlidir?<\/strong>
\u00d6l\u00e7me, incelenmeye a\u00e7\u0131k her bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel alan\u0131n kendisini tart\u0131\u015fmaya ve bu tart\u0131\u015fmalar sonucu geli\u015fmeye a\u00e7abilmesinin \u00f6n ko\u015fuludur. Yani \u00f6l\u00e7me, tan\u0131m\u0131ndan hareket edildi\u011finde \u00f6zellikle 20. yy sonu ve 21. yy ba\u015f\u0131nda bilginin gerek do\u011frulanabilmesi gerekse yanl\u0131\u015flanabilmesinin temel \u015fart\u0131d\u0131r. En ilkel bi\u00e7imiyle s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f, en geli\u015fmi\u015f haliyle belli deneysel i\u015flemlerden ge\u00e7irilmemi\u015f, kendi i\u00e7inde benzerlik ya da farkl\u0131l\u0131klar\u0131na, kaliteli ya da kalitesiz olu\u015funa g\u00f6re \u00f6geleri aras\u0131nda s\u0131ralam ve yerle\u015ftirme i\u015flemleri yap\u0131lmam\u0131\u015f, ba\u015flang\u0131\u00e7 ve biti\u015f noktas\u0131 saptanmam\u0131\u015f k\u0131sacas\u0131 sistemli hale getirilmemi\u015f bilginin i\u015flemlenmesi de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.
\u00c7e\u015fitli bilim dallar\u0131nda bu bilim dallar\u0131n\u0131n inceledi\u011fi alan\u0131 tan\u0131mlayabilmek ve ilgilendi\u011fi alan\u0131 kontrol alt\u0131na alabilmek i\u00e7in her ge\u00e7en g\u00fcn daha keskin, daha dakik \u00f6l\u00e7me ara\u00e7lar\u0131 geli\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. T\u0131p, daha iyi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme teknikleri, psikoloji, daha g\u00fcvenilir ve ge\u00e7erli testler ve envanterler, fizik, ilgilendi\u011fi allt alana g\u00f6re de\u011fi\u015fmek \u00fczere daha duyarl\u0131 gravitasyonel form\u00fcller bulma \u00e7abas\u0131ndad\u0131r. \u00c7arp\u0131c\u0131 olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00fclkemizdeki son d\u00f6nem deprem tart\u0131\u015fmalar\u0131nda depremin niteli\u011fi ve yordanabilirli\u011fi \u00fczerine yorumlar ayr\u0131nt\u0131l\u0131 sismograf verilerine dayan\u0131larak yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rneklerden de anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi \u00f6l\u00e7me, saf bilginin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir ve s\u0131nanabilir hale getirilmesini sa\u011flayan bir zemindir.<\/p>\n\n\n\n

    \u00d6l\u00e7menin Tarihsel Temelleri<\/strong>
Yukar\u0131daki ba\u015fl\u0131k konuya h\u0131zl\u0131 bir giri\u015fi vaad ediyor gibi g\u00f6r\u00fcnse de biz \u00f6nce \u00f6l\u00e7menin tarihsel temellerine bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131z\u0131 k\u0131saca tan\u0131mlay\u0131p daha sonra konuyu ele alaca\u011f\u0131z.
Bilim ve \u00f6l\u00e7menin ilk defa yanyana geli\u015fi bilimin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla ayn\u0131 g\u00fcne rastlar. Bilim, insanl\u0131\u011f\u0131n duyumsal alg\u0131lamalar\u0131na ba\u011fl\u0131 bir \u201ckaos\u201d tan bir d\u00fczen \u00e7\u0131karma \u00e7abas\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece olup bitenleri tahmin edebilmeyi ve belki de kontrol etmeyi ama\u00e7lamaktad\u0131r. Her bir d\u00f6nemde olup bitenlere ili\u015fkin olarak o d\u00f6nemdeki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ve bilim adamlar\u0131 taraf\u0131ndan yayg\u0131n olarak kabul edilen bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 vard\u0131r. Ger\u00e7ekle\u015fen t\u00fcm olaylar bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re yorumlan\u0131r ve de\u011ferlendirilir hatta bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flanmadan \u00f6nce bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 temel alan hipotezler ve kuramlar ortaya at\u0131l\u0131r. \u0130\u015fte bu \u015fekilde bir d\u00f6nemde yayg\u0131n olarak \u00e7o\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn ve bilim adam\u0131n\u0131n payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na \u201cparadigma\u201d denir. Paradigmalar s\u00f6zel olarak ifade edilmezler ve \u00e7o\u011fu kez fark\u0131na var\u0131lmadan \u00f6\u011frenilip \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri etkilerler. \u00d6rne\u011fin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz psikoloji yakla\u015f\u0131m\u0131nda  temel bir paradigma olarak bireylerin psikolojik davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n tek tek ve birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak incelenebilece\u011fi kabul edilir. Fakat psikoloji tarihinde zaman zaman insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n bir b\u00fct\u00fcn olarak alg\u0131lanmas\u0131 gerekti\u011fi ve davran\u0131\u015flar\u0131 y\u00f6neten g\u00fcc\u00fcn tek bir boyuta indirgendi\u011fi; bir paradigman\u0131n hakim oldu\u011fu d\u00f6nemler de olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin Freud\u2019 un kuram\u0131 zekadan ki\u015fili\u011fe, duygulardan hastal\u0131klara t\u00fcm insani \u00f6zellikleri id-ego-s\u00fcperego ba\u011flam\u0131nda a\u00e7\u0131klar. Bunun alt\u0131nda davran\u0131\u015f\u0131n tek boyutlu oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131 yatar. Bug\u00fcnse biz insan\u0131 duygusal, bili\u015fsel, bedensel geli\u015fim d\u00f6nemlerine ay\u0131r\u0131p s\u00fcreksizlik ilkesiyle inceliyoruz.
\u0130nsan, ilk kez \u00e7evresine bak\u0131p i\u00e7inde varoldu\u011fu (dasein) fiziksel ortam\u0131n kendisinden ayr\u0131 bir \u015fey oldu\u011funu farketti\u011fi andan itibaren bu fiziksel ortam\u0131 ve ondan gelebilecek tehlikeleri kendisine haber verecek ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 anlamland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu anlamland\u0131rma s\u00fcreci en genelden en \u00f6zele do\u011fru bir s\u0131ralama izlemi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan kendisini korumaya programl\u0131d\u0131r ve yeni bir ortama girdi\u011finde zihnimizde ilk olu\u015fan emir buras\u0131n\u0131n genel olarak tan\u0131d\u0131k, bildik bir hale d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcp d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclemeyece\u011fi sorunudur. \u0130nsan \u00f6nce i\u00e7inde bulundu\u011fu evreni daha sonra da kendi vucudunu incelemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekten de felsefeden ayr\u0131lan ilk bilim astronomi son bilim de psikolojidir. \u0130nsano\u011flu ilk \u00f6nce evreni ve kendisini en genel anlamda a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in mitolojik modelleri
kullanm\u0131\u015f daha sonra da animistik \u00f6gelerin kontrol\u00fcne inan\u0131lm\u0131\u015f, antik yunanda \u201cevren nedir\u201d sorusuna verilen cevaplar\u0131n niteli\u011fi de\u011fi\u015fmi\u015f yani paradigma k\u0131r\u0131lmas\u0131 olmu\u015f, daha sonra orta\u00e7a\u011fda paradigma sarkac\u0131 (Foucault sarkac\u0131) tekrar rasyonalist uca gitmi\u015f, ayd\u0131nlanmayla birlikte sarka\u00e7 tekrar deneyimci uca kaym\u0131\u015ft\u0131r.
Yukar\u0131daki bilgileri \u00f6l\u00e7menin tarihsel geli\u015fimiyle ili\u015fkilendirip d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7ok daha kolay kavranabilir bir \u015fema \u00e7\u0131kar.
\u0130nsano\u011flu varolu\u015funun ilk d\u00f6neminde di\u011ferlerinin ve d\u00fcnyan\u0131n hangi par\u00e7alardan hangi miktarda olu\u015ftu\u011fundan \u00e7ok di\u011ferlerinin genel olarak ne oldu\u011fuyla ilgilenmi\u015ftir. Bunun i\u00e7in benzerliklere ba\u015fvurmu\u015f, benzer olmayanlar\u0131 ileride 18. yy psikologlar\u0131 anlat\u0131l\u0131rken tekrar bahsedilece\u011fi gibi hata kabul edip ya yoketme (orta\u00e7a\u011fdaki gibi zihinsel \u00f6z\u00fcrl\u00fcleri ve sakatlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrme) ya da yoksayma yoluna gitmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

    Antik\u00e7a\u011fda Neler Oldu?<\/strong>
Bug\u00fcn i\u00e7in antik\u00e7a\u011fa ait tek bilgi kayna\u011f\u0131m\u0131z mitlerdir. Homere\u2019 in \u0130lyada ve Odessia destanlar\u0131 delilik ve zihinsel bozukluklar\u0131 tanr\u0131lar\u0131n cezalar\u0131 olarak anlat\u0131r.
Bat\u0131da mitolojik \u00f6geler varken do\u011fuda ahlaki \u00f6\u011fretiler ve bir ki\u015finin iyi olmas\u0131 i\u00e7in gerekli evrensel kurallar vard\u0131r. Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs ve Lao Tzu evrensel ahlak ilkelerini yayarlarken \u00f6\u011frencilerini belirlemede veya \u00f6\u011frenilenleri s\u0131namada bir \u00f6l\u00e7\u00fct veya bir s\u0131nav koymam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    Platon – Aristo: Sarkac\u0131n \u0130ki Ucu<\/strong>
G\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihi \u00f6yle denilebilir ki t\u00fcm \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n temelini Platon ve Aristo\u2019 nun d\u00fc\u015f\u00fcnsel \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131ndan al\u0131r. Platon \u00e7a\u011fda\u015f metafizik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn babas\u0131 say\u0131l\u0131rken, Aristo g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki anlam\u0131yla tam bir profes\u00f6rd\u00fcr. Varolan\u0131 ve onun yasalar\u0131n\u0131 incelemek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemler ve ortaya att\u0131\u011f\u0131 doktrin materyalist yakla\u015f\u0131m\u0131n temelini olu\u015fturur.
Platon kendi kurdu\u011fu liseye \u00f6\u011frenci se\u00e7erken matematik bilmeyi \u00f6n ko\u015ful olarak koyuyordu. Lisenin kap\u0131s\u0131na \u201cmatematik bilmeyen giremez\u201d yazm\u0131\u015ft\u0131. Fakat d\u00f6nemin paradigmas\u0131n\u0131n etkisi Platon\u2019 da da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. D\u00f6nemin temel sorusu (Foucault ve Althusser\u2019 e g\u00f6re episteme, Kuhn\u2019 a g\u00f6re disiplin matriksi) \u201cevren nedir ve bu evren i\u00e7indeki insan nedir?\u201d dir. Yani Platon da alg\u0131n\u0131n ve psikolojik \u00f6zelliklerin genel ilkelerini ar\u0131yordu. Aristo da kavramsal olarak Platon\u2019 dan farkl\u0131 bir \u015fey yapmam\u0131\u015ft\u0131. Aralar\u0131ndaki tek  fark  Aristo\u2019 nun  Platon\u2019 a  oranla  daha  somut  ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131  bir psikolojik yap\u0131 modeli \u00f6nermi\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    Orta\u00e7a\u011f: \u00c7a\u011fda\u015f D\u00fcnyay\u0131 Olu\u015fturan Kap<\/strong>
Orta\u00e7a\u011f sava\u015flar\u0131n artt\u0131\u011f\u0131, artan sava\u015flarla birlikte insanlar\u0131n karamsarl\u0131\u011fa girdi\u011fi bir d\u00f6nemdir. Bireysel farklar ilk defa ilkel d\u00fczeyde farkedilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Yahudiler, b\u00fcy\u00fcc\u00fcler, ak\u0131l hastalar\u0131, zihinsel \u00f6z\u00fcrl\u00fcler sava\u015flar\u0131n sorumlusu ilan edilip \u00f6ld\u00fcr\u00fclmektedirler.
Orta\u00e7a\u011f s\u00fcrecinde Franz Joseph Gall (1758-1828) ortaya \u00e7\u0131kana dek hi\u00e7kimse s\u0131n\u0131flama, s\u0131ralama, \u00f6l\u00e7me gibi kavramlar\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmemi\u015ftir. Bu arada s\u00f6ylenebilecek tek istisna Osmanl\u0131lar\u0131n hakimiyetleri alt\u0131nda bulunan hristiyan ailelerin \u201czeki\u201d \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 sarayda \u201cEnderun Mektebi\u201d nde dev\u015firme usul\u00fcyle yeti\u015ftirmeleridir. Elimizde bu \u00e7ocuklar\u0131 se\u00e7erken kulland\u0131klar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fctlere ili\u015fkin \u00e7ok fazla veri olmamas\u0131na ra\u011fmen baz\u0131 kaynaklarda bu \u00e7ocuklar\u0131n haz\u0131rcevapl\u0131l\u0131\u011f\u0131na, fiziksel sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na dikkat edildi\u011fi s\u00f6ylenmektedir.<\/p>\n\n\n\n

    Gall ve \u0130\u015fte \u00d6l\u00e7me<\/strong>
1700\u2019 l\u00fc y\u0131llar\u0131n Avrupa\u2019 s\u0131 bilimsel devrimlerin  (biz  bunu  paradigma k\u0131r\u0131lmas\u0131 olarak de\u011ferlendiriyoruz) artt\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemdi. Orta\u00e7a\u011f\u0131n kat\u0131 dini yakla\u015f\u0131m\u0131 evrenin ne oldu\u011fu sorusuna tart\u0131\u015fmas\u0131z cevaplar veriyordu, bu \u00e7ok fazla belirlilik insan d\u00fc\u015f\u00fcncesini rahats\u0131z etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Sarka\u00e7 di\u011fer uca kaymaya ba\u015flad\u0131. Evrenin, insan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, neyden olu\u015ftu\u011fu, ne oldu\u011fu tekrar sorgulanmaya ba\u015flad\u0131. Tales\u2019 in evreni olu\u015fturan maddeyi su olarak tan\u0131mlamas\u0131yla ba\u015flayan ve Aristo\u2019 nun Topikler\u2019 inde ayalt\u0131 ve ay\u00fcst\u00fc olarak ikiye b\u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc evrenin ne oldu\u011fu tart\u0131\u015fmas\u0131 orta\u00e7a\u011f\u0131n araya girmesiyle dinin tart\u0131\u015fmas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir sessizli\u011fe girmi\u015fti. Fakat art\u0131k bu kadar belirlilik rahats\u0131zl\u0131k veriyordu. \u0130nsan evreni bilemez, sadece tanr\u0131ya ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r paradigmas\u0131 yerini insan evreni ve kendisini bilebilir ve ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla tan\u0131mlayabilir paradigmas\u0131na b\u0131rak\u0131yordu. Aristo ve Hristiyanl\u0131k sars\u0131l\u0131yordu. T\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler yeni evren modelleri ve insan fizyolojileri \u00e7\u0131karmaya ba\u015fl\u0131yordu. Bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden birisi olan Gall, alman bir fizyologtu. Soyut ve spek\u00fclasyona dayanan t\u00fcm bilgiye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu. G\u00f6zlem yapman\u0131n \u00f6nemini \u00e7ocuklu\u011funda kendisi kadar zeki olmad\u0131\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131f arkada\u015flar\u0131n\u0131n kendi deyimiyle \u201cp\u00f6rtlek\u201d g\u00f6zleriyle ald\u0131klar\u0131 notlar aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi farkedince anlam\u0131\u015ft\u0131. Fiziksel ve ruhsal \u00f6zellikler aras\u0131ndaki ili\u015fikiye y\u00f6nelik bu g\u00f6zlemi Gall\u2019 in y\u0131llar boyu yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in kuramsal bir dayanak noktas\u0131 ta\u015f\u0131yacakt\u0131. Asl\u0131nda ruhsal \u00f6zelliklerin fiziksel g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe yans\u0131d\u0131\u011f\u0131 ve bu fiziksel \u00f6zelliklere bakarak ki\u015filik hakk\u0131nda karar verilebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi Gall\u2019 den \u00f6nce de vard\u0131. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn babas\u0131 John Kaspar Lavater\u2019 di (1741-1801). Daha sonra \u00fcnl\u00fc \u0130talyan kriminolojist Cesare Lombroso \u201csu\u00e7lu tip\u201d \u00fczerine olduk\u00e7a etkili bir inceleme yay\u0131mlad\u0131. Bu inceleme bug\u00fcn bile hala su\u00e7lunun hilekar bak\u0131\u015fl\u0131 ve alayc\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fi mitinde ya\u015famaktad\u0131r. Biz Gall\u2019 den \u00e7ok uzakla\u015fmadan onu ve frenolojiyi incelemeye devam edelim.
Gall\u2019 e g\u00f6re bilimden elde edilen bilgiler bireysel farkl\u0131l\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klamal\u0131d\u0131r. Beyin, Gall\u2019 e g\u00f6re ruh\u2019 u (psi\u015fe) salg\u0131layan organd\u0131r. Bu organ\u0131n \u015feklindeki, yap\u0131s\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar ki\u015filikte ve yeteneklerde farkl\u0131l\u0131klar yaratacakt\u0131r. Gall\u2019 in temel amac\u0131 beynin belirli b\u00f6lgeleriyle belirli davran\u0131\u015flar aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi bulmakt\u0131. \u0130nsanlar\u0131n kafalar\u0131n\u0131 a\u00e7amd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Gall, iyi geli\u015fmi\u015f beyin b\u00f6lgelerinin kafatas\u0131nda daha \u015fi\u015fkin olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130nsanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6zleyip kafataslar\u0131n\u0131 inceleyerek (\u00f6rne\u011fin h\u0131rs\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n kafataslar\u0131ndaki \u015fi\u015fkinlikleri bulmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve hepsinde kulak arkas\u0131ndaki bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn daha \u015fi\u015fkin oldu\u011funu bulmu\u015f) 27 temel \u00f6zellikle ilgili bir s\u0131n\u0131flama yapm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6\u011frencisi Spurzheim, Gall\u2019 in y\u00f6ntemine zihin bilim anlam\u0131na gelen \u201cfrenoloji\u201d ad\u0131n\u0131 vermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

    19. yy Sonu: Bireysel Farkl\u0131l\u0131klar \u00c7\u0131kmaz Soka\u011f\u0131<\/strong>
19. yy sonu ve 20. yy\u2019 \u0131n ba\u015f\u0131yla birlikte ilk psikologlar tepki zaman\u0131, sinir iletim h\u0131z\u0131 gibi konularda \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar. Bir alman fizik\u00e7isi olan Hermann von Helmholtz, sinirsel iletme h\u0131z\u0131n\u0131 hesaplamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Helmholtz, yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcmlerde bu s\u00fcrenin saniyede 26 metre oldu\u011funu saptad\u0131. Buldu\u011fu bu sonu\u00e7lar genel bilim \u00e7evrelerinde zihinsel faaliyetlerin \u00f6l\u00e7\u00fclebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmeye ba\u015flad\u0131. Nitekim Donders, haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fczenekle basit tepki h\u0131z\u0131n\u0131 150 m\/sn, herhangi bir uyar\u0131c\u0131y\u0131 ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131p karar verme s\u00fcrecini 230 m\/sn olarak hesaplad\u0131. B\u00f6ylece bir bireyin yarg\u0131lama i\u00e7in ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131 230-150=80 m\/sn olarak belirledi.
Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar ilk zamanlarda co\u015fkuyla yap\u0131l\u0131yordu ama bir s\u00fcre sonra zorluklar \u00e7\u0131kmaya ba\u015flad\u0131. Bu zorluk bireysel farkl\u0131l\u0131klard\u0131. \u00d6nceleri her bir \u00f6l\u00e7mede olu\u015fan sapmalar\u0131 \u00f6l\u00e7meden ve \u00f6l\u00e7me ara\u00e7lar\u0131ndan kaynaklanan hatalar olarak yorumlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar fakat evrensel zihni incelemeye \u00e7al\u0131\u015fan Wundt bu durumdan iyice s\u0131k\u0131ld\u0131. Bu durum Wundt\u2019 un Amerika\u2019 l\u0131 \u00f6\u011frencisi Cattell\u2019 inse \u00e7ok ho\u015funa gitmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

    Sir Galton, Size Baba Diyebilir miyim?<\/strong>
Cattell, hen\u00fcz Wundt\u2019 un yan\u0131nda doktoras\u0131n\u0131 tamamlay\u0131p d\u00f6nmeden \u00f6nce \u0130ngiltere\u2019 de 1860\u2019 larda Darwin\u2019 in \u00fcvey kuzeni olan bir adam yeni bir\u015feyler yapmak, bitmek t\u00fckenmek bilmez merak\u0131n\u0131 doyurmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131yordu. T\u0131p okumu\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen Afrika k\u0131tas\u0131n\u0131 ke\u015ffe \u00e7\u0131k\u0131yor, gemilerin dalgalardan etkilenmesini \u00f6nleyecek (her ne kadar ba\u015far\u0131s\u0131z olsa da) mekanizmalar geli\u015ftiriyor, ilkel telgraf makineleri yap\u0131yordu. S\u00fcrekli bir aray\u0131\u015f i\u00e7indeki bu adam Francis Galton\u2019 d\u0131. Darwin, 1858 y\u0131l\u0131nda Beagle gemisiyle yapt\u0131\u011f\u0131 seyahatten elde etti\u011fi bilgileri \u201cevrim\u201d ad\u0131 alt\u0131nda hen\u00fcz yeni yeni olu\u015fturmaya ba\u015flam\u0131\u015fken Alfred Russel Wallace isimli gen\u00e7 bir bilimcinin kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerine \u00e7ok benzer g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcp alelacele \u201cT\u00fcrlerin K\u00f6keni\u201d ni yay\u0131mlay\u0131nca Galton, \u00e7ocuklu\u011fundan beri arad\u0131\u011f\u0131 ilgi alan\u0131n\u0131 bulmu\u015f oldu. Galton, Darwin\u2019 in kuram\u0131ndaki insanla ilgili \u00f6nermeleri hemen kavram\u0131\u015f ve yeni bir sorunun etkisi alt\u0131na girmi\u015fti. \u0130nsanlar birbirinden ay\u0131rt eden ve bu y\u00fczden t\u00fcr\u00fcn gelecek evriminin anahtar\u0131n\u0131 elinde tutan aktar\u0131labilir \u00f6zellikleri belirlemek istiyordu. Bu ayr\u0131mlar\u0131n belirlenmesi hi\u00e7 ku\u015fkusuz bir \u201c\u00f6l\u00e7me\u201d sorunuydu.
\u0130\u015fe \u00f6nce kalitesi y\u00fcksek genlere sahip ki\u015filerin (kalitesi y\u00fcksek olmay\u0131 Galton, se\u00e7kinlik olarak isimlendirir ve tamamen keyfi se\u00e7kinlik g\u00f6stergeleri se\u00e7er) ailelerinde bu genlere sahip olanlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kartarak ba\u015flar. Elde etti\u011fi sonu\u00e7larda se\u00e7kin erkeklerin se\u00e7kin akrabalar\u0131n\u0131n oran\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn nufus i\u00e7indeki oran\u0131ndan daha y\u00fcksek oldu\u011funu bulur. Se\u00e7kinli\u011fin aile i\u00e7erisinde i\u015fledi\u011fini g\u00f6steren istatistiksel e\u011filimler hakk\u0131nda kesin bilgiler elde eder. Fakat bunlarla  yetinmez  ve  zihinsel  yeteneklerin aktar\u0131lmas\u0131 konusunda \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmaya  ba\u015flar.
\u00d6rne\u011fin Cambridge \u00dcniversitesindeki \u00f6\u011frencilerin matematik derecelerini hesaplad\u0131\u011f\u0131nda bu puanlar\u0131n daha \u00f6nce 1800\u2019 lerde Bel\u00e7ikal\u0131 \u0130statistik\u00e7i Adolph Quetelet\u2019 in buldu\u011fu normal da\u011f\u0131l\u0131m e\u011frisine benzer \u015fekilde yerle\u015fti\u011fini bulur.
Sonunda Galton, \u00e7ocuklar ve babalar\u0131n\u0131n boylar\u0131 \u00fczerinde bir \u00e7al\u0131\u015fma yaparken g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki korelasyon kavram\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturacak birlikte de\u011fi\u015fme (co-relation) ilkesini ortaya atar. Bu de\u011fi\u015fim de\u011ferlerini bir \u00e7izelge \u00fczerinde yerle\u015ftirdikten sonra ad\u0131na regression dedi\u011fi bir e\u011fri bulur. \u0130lk zamanlar ne oldu\u011funu kendisinin de anlamad\u0131\u011f\u0131 bu e\u011frinin e\u011fiminin ili\u015fkinin do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda bir bilgi verdi\u011fini ke\u015ffeder.<\/p>\n\n\n\n

Yandaki \u015fekil Galton\u2019 un, babalar\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n boylar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran bir \u00e7izelgesinden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7izelge verilerini de\u011ferlendiren Galton, babalar\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n boylar\u0131 aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir ili\u015fki oldu\u011funu bulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcn regresyon e\u011frisi olarak bildi\u011fimiz bu e\u011frinin ifade etti\u011fi korelasyon katsay\u0131s\u0131 daha sonra Galton\u2019 un \u00f6\u011frencisi olan Karl Pearson taraf\u0131ndan bulunmu\u015ftur.
Galton bu \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda 1884\u2019 de Antropometrik Laboratuar\u0131\u2019 n\u0131 kurdu. Bu laboratuarda tepki (reaction) zaman\u0131, g\u00f6rme ve duyma keskinli\u011fi gibi \u00e7e\u015fitli \u00f6zellikleri \u00f6l\u00e7t\u00fc. Galton\u2019 a g\u00f6re bu t\u00fcr duyusal-motor becerilerle entellekt\u00fcel beceriler aras\u0131nda yak\u0131n ili\u015fki vard\u0131. \u0130leri derecede zihinsel bozukluk g\u00f6steren ki\u015filer \u00fczerinde yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla bu varsay\u0131m\u0131n\u0131 s\u0131nad\u0131 ve varsay\u0131m\u0131n\u0131 destekleyen kan\u0131tlar elde etti. Belli psikolojik \u00f6zelliklere bakarak di\u011ferlerinin miktar\u0131 hakk\u0131nda yorumlar yapt\u0131 ve b\u00f6ylece Galton, parmak izine ba\u011fl\u0131 olarak su\u00e7lu tespiti, ikiz \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, co\u011frafi ke\u015fifler ve korelasyona ek olarak bir de e\u015fit aral\u0131kl\u0131 \u00f6l\u00e7e\u011fi literat\u00fcre sokarak sadece \u00f6l\u00e7menin de\u011fil bir \u00e7ok alan\u0131n babas\u0131 oldu\u011funu ispatlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    Cattell ve Zeka \u00d6l\u00e7\u00fcl\u00fcyor<\/strong>
Wundt\u2019 un yan\u0131nda Leipzig\u2019 de doktoras\u0131n\u0131 tamamlayan James McKeen Cattell, Amerika\u2019 ya d\u00f6nd\u00fckten sonra Avrupa\u2019 da g\u00f6r\u00fc\u015flerini \u00f6\u011frenip benimsedi\u011fi Galton\u2019 un duyusal-motor keskinlikle zihinsel geli\u015fmi\u015flik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc daha da ileriye g\u00f6t\u00fcrerek psikoloji literat\u00fcr\u00fcnde ilk kez \u201czihinsel test\u201d kavram\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Cattell\u2019 e g\u00f6re entellekt\u00fcel geli\u015fmi\u015flik d\u00fczeyini en   iyi  yordayan  \u00f6zellik  duyma,   g\u00f6rme,   a\u011f\u0131rl\u0131klar  aras\u0131ndaki   ufak  farklar\u0131  ay\u0131rt edebilme  gibi duyusal motor organizasyon becerilerinin geli\u015fmi\u015fli\u011fiydi. Daha sonra Cattell d\u00f6nemin lise \u00f6\u011frencilerine baz\u0131 testler uygulayarak \u00e7e\u015fitli sonu\u00e7lar ald\u0131. O d\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc klinisyeni ve ak\u0131l hastal\u0131klar\u0131n\u0131n ilk s\u0131n\u0131flay\u0131c\u0131s\u0131 Kraepelin, Cattell\u2019 in g\u00f6r\u00fc\u015flerinden etkilenmi\u015ftir.
G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi 1800\u2019 l\u00fc y\u0131llar\u0131n sonu 1900\u2019 l\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda insana y\u00f6nelik temel sorunun, \u201cinsan nedir\u201d sorusunun cevab\u0131 rasyonalist u\u00e7tan giderek uzakla\u015fm\u0131\u015f deneyimci uca yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Yani art\u0131k insan\u0131n incelenebilir, anla\u015f\u0131labilir bir varl\u0131k oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    Binet Ve \u0130lk Zeka Testi<\/strong>
1904 y\u0131l\u0131nda Fransa Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 geni\u015f bir e\u011fitim seferberli\u011fi ba\u015flatt\u0131 ve s\u0131radan e\u011fitime ayak uyduramayan ya da uyduramayacak olan \u00e7ocuklar\u0131n se\u00e7ilebilmesi i\u00e7in bir komisyon olu\u015fturdu ve bu komisyonun ba\u015f\u0131na o d\u00f6nemde Paris Sorbonne \u00dcniversitesi Psikoloji Laboratuar\u0131 direkt\u00f6r\u00fc olan Binet\u2019 yi atad\u0131. Frans\u0131z h\u00fck\u00fcmeti genel e\u011fitimi zorunlu k\u0131lacak bir yasa i\u00e7in haz\u0131rl\u0131klar yaparken Binet de \u00e7ocuklar\u0131 ay\u0131rt edebilecek bir test geli\u015ftirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Ayr\u0131lan bu \u00e7ocuklar \u00f6zel e\u011fitime tabi tutulacaklard\u0131. Binet ve arkada\u015f\u0131 Simon yapt\u0131klar\u0131 karma\u015f\u0131k bili\u015fsel becerilerle ili\u015fkili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri bellek, s\u00f6zc\u00fck ve mant\u0131ksal \u00e7\u0131kar\u0131m gibi testlerle i\u015fe ba\u015flad\u0131lar. Piaget, Simon\u2019 un kurdu\u011fu laboratuarda \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131yordu. Bu nedenle Piaget\u2019 nin zeka \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalardan Simon etkileniyordu. \u00d6rne\u011fin Binet ve Simon yapt\u0131klar\u0131 g\u00f6zlemlerde baz\u0131 6 ya\u015f\u0131ndaki \u00e7ocuklar\u0131n rahatl\u0131kla yapt\u0131\u011f\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 9 ya\u015f\u0131ndaki zihinsel \u00f6z\u00fcrl\u00fc \u00e7ocuklar\u0131n ancak yapabildiklerini sapt\u0131yorlard\u0131. B\u00f6ylece zekan\u0131n ya\u015fla ili\u015fkisi olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131lar. Ayn\u0131 zamanda Piaget\u2019 nin zekan\u0131n geli\u015fimiyle ilgili d\u00f6nemlerine hem katk\u0131 yapt\u0131lar hem de bu d\u00f6nemler g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden etkilendiler.
Binet ve Simon, yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 1905 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlad\u0131lar. Bu Binet zeka \u00f6l\u00e7e\u011finin ilk versiyonuydu ve \u00f6l\u00e7\u00fcm sonu\u00e7lar\u0131 daha \u00e7ok ortalamalar \u00fczerinden elde ediliyordu. Bu sonu\u00e7lar da \u00e7ocu\u011fun bulundu\u011fu ya\u015f grubuyla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak anlamland\u0131r\u0131l\u0131yordu. Bu test 1908 ve 1911 y\u0131llar\u0131nda d\u00fczeltmelere u\u011frayarak yeniden yay\u0131nland\u0131. 1912 y\u0131l\u0131nda Alman psikolog William Stern, IQ olarak bilinen zihin katsay\u0131s\u0131n\u0131 (intelligence quotinet) ortaya att\u0131 ve b\u00f6ylece \u00f6l\u00e7menin alt\u0131n \u00e7a\u011f\u0131 ba\u015flam\u0131\u015f oldu.<\/p>\n\n\n\n

    Testler Askerleri Ay\u0131r\u0131yor ve \u0130lk Grup Testleri<\/strong>
Binet ve Simon\u2019 un testi \u00fczerinde daha sonralar\u0131 Stanford \u00dcniversitesi\u2019 nde Terman taraf\u0131ndan yenile\u015ftirici ve standardize edici baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131 ve Stanford-Binet Zeka \u00d6l\u00e7e\u011fi olarak son hali verildi.
1917   y\u0131l\u0131nda   Amerika   Birle\u015fik   Devletleri   1.   D\u00fcnya   Sava\u015f\u0131\u2019 na   girince   sava\u015fa
g\u00f6nderilecek askerlerin nereye ve hangi g\u00f6revle g\u00f6nderileceklerini saptamak i\u00e7in Birle\u015fik Devletler, Amerikan Psikologlar Birli\u011fi\u2019 nden bir komisyon olu\u015fturmas\u0131n\u0131 istedi. Olu\u015fturulan bu komisyonun ba\u015f\u0131nda Robert M. Yerkes vard\u0131. Yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda birisi okuma yazma bilenler i\u00e7in (Army Alpha) di\u011feri okuma yazma ve \u0130ngilizce bilmeyenler i\u00e7in (Army Beta) iki test haz\u0131rland\u0131. Bu testler ayn\u0131 zamanda ilk kez testlerin s\u00f6zel ve performans olarak ikiye ayr\u0131lmas\u0131 demek oluyordu. Dahas\u0131 \u00e7oktan se\u00e7meli ve objektif madde tipleri ilk kez kullan\u0131lmaya ba\u015fl\u0131yordu. Bu testler genel olarak askerlerin \u201czeka d\u00fczeyini\u201d \u00f6l\u00e7\u00fcyor, \u201czeki\u201d oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen askerler daha \u00f6nemli i\u015flerde g\u00f6revlendiriliyorlard\u0131. Daha sonralar\u0131 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 bitince Army Alfa ve Army Beta testleri tabii ki isimleri ve i\u00e7erikleri de\u011fi\u015ftirilmi\u015f \u015fekilde sivillere de uyarlanarak kullan\u0131ld\u0131lar. \u00d6\u011fretmenler s\u0131n\u0131flar\u0131nda bu testleri uygulad\u0131lar. Su\u00e7lulara bu testler uygulanarak \u00e7e\u015fitli sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n

    Kim, Neyi, Ne Kadar Yapar?<\/strong>
1930\u2019 lar\u0131n sonu ve 1940\u2019 lar\u0131n ba\u015f\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar bu y\u00f6nde ilerlerken zeka testlerinin ki\u015fileri belirli s\u0131n\u0131flara ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ama bu ayr\u0131lm\u0131\u015f ki\u015filerin ne yapabilecekleri konusunda elde \u00e7ok bilgi olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019 ndan sonra psikologlar genel zeka testlerinin yan\u0131nda bireyler aras\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yapabilmek i\u00e7in genel yetenek testlerinin de gerekli oldu\u011funa inanmaya ba\u015flad\u0131lar. Bu t\u00fcr g\u00f6rg\u00fcl \u00e7al\u0131\u015fmalar devam ederken bir yandan da istatistiksel bulu\u015flar h\u0131zlanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u00dcnl\u00fc \u0130ngiliz psikolog Charles Spearman, puanlar aras\u0131 ili\u015fki konusunda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken yeni bir korelasyon hesaplama y\u00f6ntemi buluyordu. Kelley ve Thurstone birisi \u0130ngiltere\u2019 de birisi Amerika\u2019 da olmas\u0131na ra\u011fmen Fakt\u00f6r Analizi konusunda yeni bulu\u015flar yapt\u0131lar. 1945 y\u0131l\u0131nda 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131nca Birle\u015fik Devletler, ordusu b\u00fcnyesindeki psikologlara tekrar g\u00f6rev verdi ve \u00f6zellikle Hava Kuvvetleri\u2019 ndeki pilotlar\u0131n ve bak\u0131m elemanlar\u0131n\u0131n se\u00e7iminde tekrar testlere ihiya\u00e7 duyuldu. Bu nedenle testlerin, ki\u015filerin neyi, ne kadar yapt\u0131klar\u0131na duyarl\u0131 olmalar\u0131 problemi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu nedenle literat\u00fcre ilk kez ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 yetenek testleri ve \u00e7oklu yetenek bataryalar\u0131 kavramlar\u0131 girmi\u015f oldu. Ordu i\u00e7inde pilotlar, bombac\u0131lar, telsizciler, radarc\u0131lar ve daha bir\u00e7ok g\u00f6rev gruplar\u0131 i\u00e7in \u00f6zel testler geli\u015ftirildi.
Genel yetenekler testleri i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar devam ederken temelini 1845\u2019 ten alan bir ak\u0131m daha vard\u0131. Boston okullar\u0131nda ilk kez denenen bir test, \u00e7ocuklar\u0131n s\u00f6zc\u00fck heceleme konusundaki ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7meyi ama\u00e7l\u0131yordu. Bu testten elde edilen sonu\u00e7larla her bir \u00e7ocu\u011fun s\u0131n\u0131fta heceleme i\u00e7in ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131n farkl\u0131 olaca\u011f\u0131 bulundu. Baz\u0131 \u00e7ocuklar bu konuyu daha  \u00e7abuk  \u00f6\u011freniyor  ve  di\u011fer  konulara ge\u00e7ebilecek duruma geliyorlard\u0131, fakat m\u00fcfredat izin vermedi\u011fi i\u00e7in di\u011fer \u00f6\u011frencileri beklemek zorunda kal\u0131yorlard\u0131. Bu durumu ortadan kald\u0131rmak amac\u0131yla  uygulama  bi\u00e7imi  ve  puanlanmas\u0131  uygulamadan  uygulamaya  de\u011fi\u015fmeyen  okul   testleri geli\u015ftirilmeye ba\u015fland\u0131. Daha sonra bu \u201cstandart\u201d okul (ba\u015far\u0131) testleri sadece m\u00fcfredat\u0131n gidi\u015fat\u0131n\u0131 belirlemek i\u00e7in de\u011fil ayn\u0131 zamanda ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmeleri i\u00e7in belirli nitelikleri kar\u015f\u0131lamalar\u0131 beklenen \u00f6\u011frencileri, eyaletlerin se\u00e7kin okullar\u0131na se\u00e7ebilmek i\u00e7in de kullan\u0131ld\u0131. 1900\u2019 l\u00fc y\u0131llar\u0131n ilk \u00e7eyre\u011finden itibaren de bu testler sadece okullarda de\u011fil belirli mesleklere eleman se\u00e7erken kullan\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n

    Ki\u015filik ve \u00d6l\u00e7me<\/strong>
Konumuzdan fazla uzakla\u015fmamak \u015fart\u0131yla ki\u015fili\u011fin \u00f6l\u00e7\u00fclebilmesinin tarihini incelerken klinik psikoloji tarihinin alan\u0131na da girmek zorunda kalaca\u011f\u0131z. 1890\u2019 larda psikopatoloji konusunda ilk s\u0131n\u0131fland\u0131rma \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yapan Kraepelin, hastalar\u0131na verdi\u011fi baz\u0131 kelimelere kar\u015f\u0131l\u0131k ak\u0131llar\u0131na gelen kelimeleri yazd\u0131\u011f\u0131 bir serbest \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m testi kullan\u0131yordu. A\u00e7l\u0131k, ila\u00e7 kullan\u0131m\u0131 gibi durumlar\u0131n belli kelimelerin \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 sapt\u0131yordu. Daha sonra Woodworth 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 d\u00f6neminde ciddi rahats\u0131zl\u0131klar\u0131 olan ve bu nedenle sava\u015fa gidemeyecek olan ki\u015filerin kabaca tespit edilebilmesi i\u00e7in bir kendini-sunma (self-report) envanteri geli\u015ftirdi. Bu g\u00fcn\u00fcm\u00fczde al\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fumuz bir ki\u015filik \u00f6l\u00e7e\u011finin ilk prototipiydi. Sonralar\u0131 bu envanter sivil ya\u015fama da uyarlanarak okulda, i\u015fte, evde uyum envanteri olarak kullan\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n

    G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00d6l\u00e7me<\/strong>
Bir s\u00fcre sonra quantum teorisinin sosyal bilimlerdeki bir yans\u0131mas\u0131 olarak, psikolojik d\u00fcnyaya ait \u00f6zellikler ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaya ve ayr\u0131\u015fan her bir par\u00e7a farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlarla incelenmeye ba\u015flad\u0131. Giderek \u00f6l\u00e7\u00fclecek \u00f6zelliklerin birer b\u00fct\u00fcn de\u011fil, b\u00fct\u00fcn\u00fcn par\u00e7alar\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc hakim oldu. Her bir kuramc\u0131 ger\u00e7e\u011fin do\u011fas\u0131na kendi g\u00f6zleriyle bakmaya ba\u015flad\u0131. Ba\u015fta da anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, antik \u00e7a\u011f\u0131n septiklerinin \u201cher\u015feyin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc insand\u0131r\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yeniden fakat bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirmi\u015f olarak d\u00fc\u015f\u00fcnsel sahaya geri d\u00f6n\u00fcyordu. Her kuramc\u0131 kendi a\u00e7\u0131klama bi\u00e7imine g\u00f6re \u00f6l\u00e7ek geli\u015ftiriyor ve kullan\u0131yordu. Zeka konusunda Amerikal\u0131lar i\u015flevselci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 nedeniyle yap\u0131salc\u0131 Piaget\u2019 yi anlam\u0131yorlar ve 1960\u2019 lar\u0131n ortalar\u0131na kadar sadece anlamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in Piaget\u2019 yi \u00fcniversite m\u00fcfredatlar\u0131na alm\u0131yorlar ve \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131yorlard\u0131. Avrupa ise bilime ve onun entellekt\u00fcel miras\u0131na sayg\u0131s\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor, kuramlar geli\u015ftirmeye devam ediyor ve g\u00f6rg\u00fcl olmaktan \u00e7ok rasyonalist bilimsel anlay\u0131\u015fa a\u011f\u0131rl\u0131k veriyorlard\u0131. Amerika ise kullan\u0131\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 temel alan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla, g\u00f6rg\u00fcl y\u00f6ntemle elde edilen bilginin ger\u00e7ek bilgi oldu\u011funu ve geli\u015ftirilecek herhangi bir arac\u0131n amaca maksimum derecede  hizmet  etmesini  istiyordu.  Test  ihtiyac\u0131n\u0131n durup dururken kuramsal bir \u00f6nermeden
de\u011fil de D\u00fcnya sava\u015flar\u0131ndaki ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131na almak istemesinden do\u011fmas\u0131 bunun en iyi  kan\u0131t\u0131yd\u0131. Biyografik bir ka\u00e7 kaynak Skinner\u2019 \u0131n edimsel ko\u015fullama ilkesini bulmas\u0131na yol a\u00e7an  \u015feyin  Birle\u015fik  Devletler  Ordusu\u2019 nun  kendisine  verdi\u011fi,  g\u00fcvercinlere  ayaklar\u0131na  ufak bombalar takarak d\u00fc\u015fman askerlerinin \u00fczerine b\u0131rakmay\u0131 \u00f6\u011fretmesi g\u00f6revi oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde sosyal psikolojinin ana konular\u0131ndan biri olan tutum konusunun, D\u00fcnya sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda azalan et kaynaklar\u0131n\u0131n yarataca\u011f\u0131 tepkiyi engellemek i\u00e7in Amerikan halk\u0131n\u0131 patates cipsine ve pop-corn\u2019 a y\u00f6neltmeyi ama\u00e7layan \u00e7al\u0131\u015fmalarla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmektedir.  Bu  nedenle  \u00f6l\u00e7me  literat\u00fcr\u00fcnde  adlar\u0131  en  \u00e7ok  duyulan  Wechsler ve Minesota \u00f6l\u00e7ekleri Amerika\u2019 da y\u00fcksek deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalarla geli\u015ftirilmi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu testler kullan\u0131\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok y\u00fcksek olan testlerdir.
Bug\u00fcn d\u00fcnyada hala \u00f6l\u00e7me konusunda bir \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6l\u00e7eklerin duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hatas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131rmak i\u00e7in her ge\u00e7en g\u00fcn yeni bulgular ve \u00fcr\u00fcnler ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Hen\u00fcz  \u00fclkemizde yeni yeni al\u0131\u015f\u0131lan bir \u00e7ok \u00f6l\u00e7e\u011fin d\u0131\u015far\u0131da yeni formlar\u0131 ve revizyonlar\u0131 yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan en \u00e7arp\u0131c\u0131 olan\u0131 WISC\u2019 tir. WISC-R hen\u00fcz konuyu bilmeyen ki\u015filerin elinden al\u0131n\u0131p ehliyetli ki\u015filerin kullan\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fken WISC-III Amerika\u2019 da kullan\u0131ma \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. MMPI\u2019 \u0131n klinik kullan\u0131m\u0131 ve normlar\u0131 \u00fclkemizde \u00e7oktan \u00f6mr\u00fcn\u00fc doldurmu\u015fken MMPI-2 yurtd\u0131\u015f\u0131nda aktif olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Karar vermede kullan\u0131lan bir \u00e7ok testin norm gruplar\u0131 art\u0131k ya\u015famda de\u011fildir ama hala kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00d6l\u00e7me ve De\u011ferlendirme alan\u0131n\u0131n ya da geni\u015f anlamda ele al\u0131rsak psikometri’nin tarih\u00e7esi’ni yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda bulabilirsiniz.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-17","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18,"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17\/revisions\/18"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.olcme.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}